آیا «ایساتیس» فراتر از یک مستند شهری است یا با تکرار یک روایت آشنا روبهرو هستیم؟
وقتی ادعای «روایت جهانی» نیازمند شواهد بیشتری است
هنر رسانه – در روزهای اخیر، مستند «ایساتیس» با این ادعا معرفی شده که «فقط روایت یک شهر نیست» و میتواند با تکیه بر فرهنگ بومی، برای مخاطبان خارجی نیز جذاب باشد. اما این پرسش مطرح میشود که آیا صرف پرداختن به یک سوژه بومی، برای جهانی شدن یک اثر مستند کافی است؟
سینمای مستند در سالهای اخیر بارها نشان داده است که جهانی شدن یک اثر، بیش از آنکه به موضوع آن وابسته باشد، به کیفیت روایت، نگاه خلاقانه، ساختار دراماتیک و شیوه روایت بستگی دارد. بسیاری از مستندها با وجود پرداختن به موضوعات محلی، به دلیل ضعف در روایت، نتوانستهاند ارتباطی با مخاطب فراتر از مرزهای خود برقرار کنند.
روایت بومی؛ شرط لازم است، نه شرط کافی
اینکه یک مستند از هویت ایرانی، معماری یزد یا قناتها سخن بگوید، بدون تردید ارزشمند است؛ اما این موضوع بهتنهایی تضمینکننده موفقیت بینالمللی نیست. مخاطب امروز جهان به دنبال کشف زاویهای تازه، شخصیتهای باورپذیر و داستانی تأثیرگذار است؛ نه صرفاً مجموعهای از تصاویر زیبا و اطلاعات تاریخی.
کارشناسان سینمای مستند معتقدند جهانی شدن، نتیجه کیفیت روایت است، نه صرف انتخاب یک سوژه بومی.
آیا «ایساتیس» حرف تازهای برای گفتن دارد؟
یکی از پرسشهای مهم درباره این اثر آن است که چه تفاوتی با دهها مستند دیگری دارد که طی سالهای گذشته درباره یزد، بادگیرها، قناتها و معماری کویری ساخته شدهاند؟
اگر مخاطب پس از پایان فیلم، تنها همان اطلاعاتی را دریافت کند که پیشتر در مستندها و برنامههای گردشگری دیده است، ادعای ارائه روایتی متفاوت چندان قابل دفاع نخواهد بود.
مخاطب خارجی دقیقاً کدام مخاطب است؟
در معرفی این مستند، بارها بر جذابیت آن برای مخاطبان خارجی تأکید شده است. اما مشخص نیست این مخاطب چه ویژگیهایی دارد و بر چه اساسی پیشبینی شده که با این روایت ارتباط برقرار خواهد کرد.
حضور در جشنوارهها، فروش بینالمللی، پخش از شبکههای معتبر یا دریافت بازخورد منتقدان، معیارهایی هستند که میتوانند چنین ادعایی را تأیید کنند. تا پیش از آن، این موضوع بیشتر در حد یک چشمانداز یا هدف قابل ارزیابی است.
فراتر از شعار
بیتردید پرداختن به فرهنگ و هویت ایرانی در سینمای مستند اقدامی ارزشمند است، اما این آثار زمانی میتوانند تأثیرگذار باشند که از کلیشهها فاصله بگیرند و با نگاهی تازه، داستانی متفاوت را روایت کنند.
«ایساتیس» نیز در نهایت باید با کیفیت خود قضاوت شود؛ نه با شعارهایی مانند «روایتی جهانی» یا «فراتر از معرفی یک شهر». آنچه درباره ماندگاری یک مستند تصمیم میگیرد، نظر مخاطب و منتقدان پس از تماشای اثر است، نه ادعاهای مطرحشده در زمان معرفی آن.
